پنج دهه جنگ در افغانستان؛ پنج موج آوارگی و مشکلات مهاجران در پاکستان

تا زمانی که ریشه‌های اساسی این بحران‌ها، از جمله نبود عدالت، فقدان حکومت پاسخ‌گو، فساد ساختاری، تبعیض قومی و جنسیتی، فقر و بیکاری و سرکوب آزادی‌های اساسی، برطرف نشوند، زمینه‌های مهاجرت اجباری در افغانستان همچنان پابرجا خواهند ماند. پایان‌دادن به این وضعیت مستلزم تأمین عدالت اجتماعی، تضمین حقوق و آزادی‌های مردم، رفع تبعیض، ایجاد فرصت‌های شغلی و فراهم‌کردن شرایطی است که شهروندان بتوانند بدون ترس و محرومیت در کشور خود زندگی کنند.

مطالب رسیدهگفتمان سوسیالیستیصفجه اصلی میانه

صمیم آزاد

10/12/2026

مقدمه

در طول پنج دهه‌ی گذشته، افغانستان صحنه‌ی دگرگونی‌های گستردهٔ سیاسی، نظامی و اجتماعی بوده است. حکومت‌های پی‌درپی سقوط کرده ‌اند و هر دوره با موج تازه‌ای از خشونت، سرکوب، هرج‌ومرج و بی‌ثباتی اجتماعی همراه شده است. پیامد مستقیم این تحولات، گسترش فقر، گرسنگی، بیکاری، محرومیت، آوارگی و مهاجرت اجباری میلیون‌ها شهروند این کشور بوده است. در واقع، تاریخ معاصر افغانستان را می‌توان از خلال پنج موج بزرگ مهاجرت بازخوانی کرد؛ موج‌هایی که نه از سر اختیار؛ بلکه از روی ناچاری و در واکنش به بحران‌ها و فاجعه‌های پی‌درپی شکل گرفته‌ اند.

در این مقاله، به‌اختصار به تحولات پنج دهه‌ی اخیر افغانستان، موج‌های گستردهٔ آوارگی و مهاجرت مردم این کشور و مشکلات مهاجران افغانستانی در پاکستان می‌پردازم.

موج نخست مهاجرت

موج نخست مهاجرت با کودتای «حزب دموکراتیک خلق افغانستان» در ۷ ثور ۱۳۵۷ (۲۷ اپریل ۱۹۷۸) آغاز شد. پس از به‌ قدرت‌رسیدن رژیم خلق و پرچم، سرکوب‌های گسترده، دستگیری، شکنجه و اعدام هزاران تن از مخالفان سیاسی، از جمله روشنفکران، روحانیون، استادان دانشگاه‌ها، دانشجویان و دانش‌آموزان مبارز، مالکان ارضی، متنفذان و حتی بخشی از کارگران آگاه و دهقانان مبارز، فضای اختناق و وحشت را بر کشور حاکم کرد.

در پی سرکوب خشونت‌بار مخالفان سیاسی و مردم به‌دست رژیم خلق و پرچم، شورش‌های گسترده علیه حکومت آغاز شد و به‌سرعت، روستاها و ولسوالی‌ها یکی پس از دیگری از کنترل رژیم خارج شدند. گروه‌های مجاهدین و روحانیون از فرصت پیش‌آمده استفاده کردند و به شورش‌های مردمی جهت ضدکمونیستی دادند. آنان جنایات و ستمگری‌های رژیم خلق و پرچم را به پای کمونیسم نوشتند و به مردم القا کردند که کمونیسم چیزی جز همین نیست. رژیم زیر فشار فزاینده‌ای قرار گرفته بود؛ اختلافات داخلی میان دو جناح آن نیز تشدید شده و کشور به‌سوی بحرانی عمیق‌تر پیش می‌رفت.

در ۶ جدی ۱۳۵۸ (۲۷ دسامبر ۱۹۷۹)، ارتش شوروی برای حفظ حکومت وابسته به خود وارد افغانستان شد، حفیظ‌الله امین را کشت و ببرک کارمل را به قدرت رساند. آمریکا، برخی کشورهای اروپایی، پاکستان و عربستان سعودی از گروه‌های مجاهدین افغانستان حمایت کردند و سراسر کشور به میدان جنگ تبدیل شد. هزاران تن از اسلام‌گرایان افراطی و جهادگرا از کشورهای خاورمیانه و آفریقا نیز برای شرکت در جهاد وارد افغانستان شدند. در جریان این جنگ و جنگ‌های داخلی بعدی میان گروه‌های مجاهدین، میلیون‌ها نفر کشته، زخمی، یتیم، بی‌همسر و آواره شدند و زندگی میلیون‌ها تن دیگر نیز تباه شد. در نتیجه، چند میلیون نفر از مردم ناگزیر شدند شهرها و روستاهای خود را ترک کنند و به ایران و پاکستان پناه ببرند.

مردم ناگزیر بودند از راه‌های مختلف و با دشواری‌های فراوان خود را به پاکستان برسانند. یکی از مسیرهای دشوار، که نویسنده چندین بار از آن به‌سوی پاکستان عبور کرده است، از ولسوالی گیلان، تنگی سیدوجان، تنگی چادر، پوتی، چرمه/بادنی و شهر حافظی می‌گذشت و به کویته می‌رسید؛ مسیری طولانی، بسیار دشوار و خطرناک. بخش بزرگی از مهاجران در کمپ‌ها اسکان داده می‌شدند. ده‌ها کمپ در ایالت بلوچستان و ایالت وقتِ صوبه سرحد (خیبرپختونخواه کنونی) برای مهاجران ایجاد شد و دولت پاکستان با آنان رفتار مناسبی داشت. البته، شماری از مهاجران نیز در شهرها سکونت گزیدند و در معادن زغال‌سنگ بلوچستان یا در بخش‌های دیگر مشغول به کار شدند و به زندگی خود ادامه می‌دادند.

گروه‌های جهادی هفت‌گانه در کمپ‌ها فعالیت می‌کردند و به مغزشویی کودکان و نوجوانان می‌پرداختند. مدرسه‌های بسیاری ساخته شدند و باورها و آموزه‌های اسلامی به ذهن کودکان و نوجوانان القا می‌شد. در این میان، عربستان سعودی نیز به‌شدت فعال بود و میلیاردها دلار برای کمک به مجاهدین، گسترش جهاد و مغزشویی کودکان و نوجوانان افغانستانی و پاکستانی در کمپ‌ها و شهرهای پاکستان هزینه می‌کرد و به گسترش افراط‌گرایی مذهبی دامن می‌زد.

موج دوم مهاجرت

پس از نزدیک به نه سال جنگ و فجایع بی‌شمار، ارتش شوروی در ۱۵ فبروری ۱۹۸۹ از افغانستان خارج شد و رژیم نجیب‌الله توانست سه سال دیگر، تا اپریل ۱۹۹۲، به حیات خود ادامه دهد. در اواخر سال ۱۹۹۱، اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید و به ۱۵ جمهوری تقسیم شد. با قطع کمک‌های روسیه به دولت نجیب‌الله، تشدید اختلافات داخلی میان جناح‌های مختلف و هم‌سویی عبدالرشید دوستم و نیروهای شبه‌نظامی تحت فرمان او با گروه‌های مجاهدین، رژیم به‌سرعت به‌سوی فروپاشی پیش رفت. نجیب‌الله تلاش کرد از کشور فرار کند؛ اما موفق نشد و ناگزیر به دفتر سازمان ملل متحد در کابل پناه برد. شماری از کادرها و جنرال‌های رژیم نیز به گروه‌های اسلامی هم‌قوم خود پیوستند و در جنگ‌ها و درگیری‌های بعدی به فعالیت‌های نظامی خود ادامه دادند.

موج دوم مهاجرت مردم افغانستان در پی سقوط حکومت نجیب‌الله و به‌قدرت‌رسیدن مجاهدین در ۸ ثور ۱۳۷۱ (۲۸ اپریل ۱۹۹۲) آغاز شد. بخش‌های گسترده‌ای از کشور زیر کنترل گروه‌های مجاهدین قرار گرفتند. شهر کابل نیز میان این گروه‌ها تقسیم شده بود و هر گروه و قوماندان بر بخشی از شهر تسلط داشت. جنگ تمام‌عیاری میان گروه‌های مجاهدین بر سر قدرت درگرفت که در جریان نزدیک به چهار سال، بخش اعظم کابل را به تلی از خاک تبدیل کرد. قتل، غارت، تجاوز جنسی و تخریب زیرساخت‌های شهری گسترش یافت و جمعیت کابل به‌شدت کاهش پیدا کرد.

همه‌ی گروه‌های جهادی و همچنین جنبش ملی اسلامی افغانستان به رهبری عبدالرشید دوستم، از سوی قدرت‌های منطقه‌ای حمایت سیاسی، مالی و تسلیحاتی می‌شدند. رهبران این گروه‌ها به‌جای تمرکز بر بازسازی و توسعه‌ی کشور و حل یا کاهش مشکلات مردم، درگیر رقابت‌های قدرت‌طلبانه و جنگ‌های داخلی بودند؛ جنگ‌هایی که پیامد آن‌ها چیزی جز کشتار، ویرانی، آوارگی و تباهی بیشتر زندگی مردم نبود.

در فضای جنگ، ترور، بی‌قانونی، قوماندان‌سالاری، فقر و بیکاری، صدها هزار خانواده و هزاران تن از تحصیل‌کردگان کشور را ترک کردند و به کشورهای آسیای مرکزی، روسیه، ایران، پاکستان، اروپا، آمریکا، کانادا، استرالیا و ترکیه پناه بردند.

موج سوم مهاجرت

آنارشیسم، قوماندان‌سالاری، جنگ، جنایات و اجحاف گروه‌های مجاهدین، زمینه‌ی به‌قدرت‌رسیدن گروه نوظهوری به نام «طالبان» را فراهم کرد. این گروه در سال ۱۹۹۴ ظهور کرد و به‌سرعت قندهار و بخش‌هایی از ولایات جنوبی و شرقی را تصرف کرد و سرانجام به کابل رسید. طالبان در سال ۱۹۹۶ کابل را تصرف کردند و در سال ۲۰۰۱، حدود ۹۰ درصد خاک افغانستان را در کنترل داشتند.

طالبان در آغاز با شعار «صلح و امنیت» وارد میدان شدند؛ اما در مناطقی که به قدرت می‌رسیدند، شریعت اسلامی را با خشونت اجرا می‌کردند. آنان نظامی مبتنی بر خشونت دینی برپا کردند: دست دزدان را قطع می‌کردند، زنان و مردان متهم به زنا را تازیانه می‌زدند، تیرباران می‌کردند و برخی را سنگسار می‌کردند، قاتلان را قصاص می‌کردند و مردان متهم به همجنس‌گرایی را با فروریختن دیوار بر سرشان مجازات می‌کردند. طالبان در زندگی خصوصی و اجتماعی مردم نیز دخالت گسترده داشتند؛ به ریش، مو و لباس مردم کار می‌گرفتند، حضور در نمازهای جماعت را اجباری ‌کردند، روزه‌خواری را ممنوع کردند، دختران را از آموزش محروم ‌ساختند و هنر، از جمله موسیقی، آلات موسیقی و بسیاری از مظاهر شادی و سرگرمی را ممنوع اعلام کردند.

گروهی که با شعار «صلح و امنیت» به میدان آمده بود، به‌جای برقراری صلح و امنیت، ناامنی، جنگ، ترور و کشتار را گسترش داد. سیک‌ها و هندوها با تبعیض و تحقیر روبه‌رو شدند. طالبان در سال ۲۰۰۱ فرمانی دربارهٔ پوشیدن نشان یا پارچه‌ی زرد برای مشخص‌شدن پیروان این ادیان صادر کردند؛ هرچند گزارش‌ها دربارهٔ چگونگی و میزان اجرای این فرمان یکسان نیستند. در برخی مناطق، اموال و جایدادهای آنان نیز مورد تعرض قرار گرفت.

مردم هزاره در مزار شریف، هرات و یکاولنگ قتل‌عام شدند و گزارش‌هایی از ربودن و کشتن هزاران مسافر هزاره در منطقه‌ی کندی‌پشت ولایت زابل منتشر شد. در مناطق شمالی نیز جنایات گسترده‌ای صورت گرفت و گزارش‌هایی از آتش‌زدن باغ‌های مردم وجود داشت. در همین دوره، افغانستان به پناهگاهی برای تروریست‌های بین‌المللی تبدیل شد.

همچنین، فقر و بیکاری در کشور گسترش یافت و مناطق هزاره‌نشین با تحریم‌ها و محدودیت‌های اقتصادی شدیدی مواجه شدند. ورود مواد غذایی و کالاهای اساسی به مناطق هزاره‌نشین مسدود شد؛ وضعیتی که به کمبود مواد غذایی و افزایش دشواری‌های زندگی مردم انجامید. در چنین شرایطی، مردم ناگزیر می‌شدند برخی مواد غذایی و کالاهای مورد نیاز خود را به‌صورت قاچاق وارد کنند و عده‌ای نیز به‌دلیل فقر و بی‌پولی، برای تأمین خوراک خود به گیاهان خوراکی روی می‌آوردند.

در چنین شرایطی، امید به آینده از میان رفت و مردم، چه تحصیل‌کرده و چه عادی، به‌صورت گسترده کشور را ترک می‌کردند و به پاکستان، ایران، اروپا، استرالیا و دیگر کشورها پناه بردند.

حتی پس از سقوط امارت طالبان در سال ۲۰۰۱ نیز مهاجرت پایان نیافت. بسیاری از مردم، به‌ویژه جوانان، در جست‌وجوی امنیت، فرصت‌های بهتر زندگی و آینده‌ای روشن‌تر، همچنان کشور را ترک می‌کردند.

موج چهارم مهاجرت

پس از سقوط امارت اسلامی طالبان در اواخر سال ۲۰۰۱، بر اساس توافق‌نامه‌ی بن که در ۵ دسامبر ۲۰۰۱ (۱۴ قوس ۱۳۸۰) امضا شد، ادارهٔ موقت افغانستان با حمایت آمریکا و کشورهای اروپایی تشکیل شد و حامد کرزی به‌عنوان رئیس این اداره تعیین گردید. ادارهٔ موقت در ۲۲ دسامبر ۲۰۰۱ (۱ جدی ۱۳۸۰) رسماً آغاز به کار کرد و تا برگزاری لویه‌جرگه‌ی اضطراری در جون ۲۰۰۲ ادامه یافت. این لویه‌جرگه از ۱۱ تا ۱۹ جون ۲۰۰۲ (۲۱ تا ۲۹ جوزای ۱۳۸۱) برگزار شد و حامد کرزی را به‌عنوان رئیس ادارهٔ انتقالی انتخاب کرد. سپس روند تدوین قانون اساسی جدید آغاز شد و قانون اساسی در ۴ جنوری ۲۰۰۴ (۱۴ جدی ۱۳۸۲) در لویه‌جرگه‌ی قانون اساسی تصویب گردید.

در ۹ اکتبر ۲۰۰۴ (۱۷ میزان ۱۳۸۳)، نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری افغانستان برگزار شد و حامد کرزی با کسب ۵۵٫۴ درصد آرا به‌عنوان نخستین رئیس‌جمهور منتخب افغانستان اعلام گردید. سازمان ملل متحد، با وجود برخی تخلفات و کاستی‌ها، انتخابات را معتبر و قابل‌قبول ارزیابی کرد. پس از آن، دولت جمهوری اسلامی افغانستان با حمایت سیاسی، مالی و نظامی گستردهٔ دولت‌های غربی و متحدان آنان به کار خود ادامه داد.

با وجود این حمایت‌های گسترده، مشکلات اساسی مردم افغانستان همچنان پابرجا ماند و در بسیاری موارد تشدید شد. فقر، بیکاری، محرومیت، تبعیض قومی و جنسیتی و اعتیاد گسترده بود و فساد اداری به یکی از مشکلات جدی دولت تبدیل شد. رشوه‌ستانی، غصب زمین‌های دولتی و شخصی، اختلاس و سایر اشکال فساد گسترش یافت. در کنار این مشکلات، ناامنی نیز ادامه پیدا کرد و ترور، جنگ، حملات مسلحانه و سرقت‌های مسلحانه در بخش‌های مختلف کشور رخ می‌داد.

در سال ۲۰۱۴، انتخابات ریاست‌جمهوری با اتهام‌های گستردهٔ تقلب و تخلف همراه شد. پس از برگزاری دور دوم انتخابات در ۱۴ جون ۲۰۱۴ (۲۴ جوزای ۱۳۹۳) میان اشرف غنی و عبدالله عبدالله، اختلاف بر سر نتایج ماه‌ها ادامه یافت. سرانجام، با میانجی‌گری جان کری، وزیر خارجهٔ وقت آمریکا، توافقی برای تشکیل «حکومت وحدت ملی» میان دو نامزد به دست آمد. این توافق در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۴ (۳۰ سنبلهٔ ۱۳۹۳) به امضای دو طرف رسید و بر اساس آن، اشرف غنی به‌عنوان رئیس‌جمهور و عبدالله عبدالله به‌عنوان رئیس اجرائیه تعیین شدند. به این ترتیب، حکومت وحدت ملی تشکیل شد.

با این حال، اختلافات و کشمکش‌های سیاسی میان دو تیم در سراسر دورهٔ حکومت وحدت ملی ادامه یافت. در حالی که رهبران سیاسی درگیر رقابت و اختلاف بودند، مشکلات امنیتی، اقتصادی و اجتماعی مردم همچنان پابرجا ماند و بسیاری از شهروندان چشم‌انداز روشنی برای آیندهٔ کشور نمی‌دیدند.

هم‌زمان، طالبان، داعش و دیگر گروه‌های مسلح و تروریستی فعال‌تر شدند و دامنه‌ی ناامنی در بخش‌های مختلف کشور گسترش یافت. مسافران هزاره در برخی مسیرهای مواصلاتی با خطر ربوده‌شدن و قتل روبه‌رو بودند. در اواخر اکتبر و اوایل نوامبر ۲۰۱۵ (عقرب ۱۳۹۴)، هفت مسافر هزاره، از جمله شکریه تبسم، دختر نه‌ساله، ربوده شده و به قتل رسیدند. اجساد آنان در ولایت زابل پیدا شد. این رویداد موجی از خشم و اعتراض را در افغانستان برانگیخت. در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۵ (۲۰ عقرب ۱۳۹۴)، ده‌ها هزار تن در کابل با حمل پیکر قربانیان دست به اعتراض زدند و خواستار تأمین امنیت مردم شدند. اعتراض‌هایی نیز در هرات، مزارشریف و شماری از شهرهای دیگر شکل گرفت.

در چنین شرایطی، چهارمین موج مهاجرت افغانستانی‌ها در سال ۲۰۱۵ (۱۳۹۴ خورشیدی) آغاز شد. امیدهای اولیه به اصلاحات سیاسی، بهبود شرایط زندگی مردم، بازسازی و توسعه‌ی کشور، به‌تدریج جای خود را به سرخوردگی و ناامیدی داد. فساد اداری، تبعیض قومی و جنسیتی، محرومیت، بیکاری، فقر، اعتیاد، ناامنی، حملات تروریستی و انفجارهای پی‌درپی، شمار زیادی از مردم، به‌ویژه نوجوانان و جوانان، را به ترک کشور واداشت. بسیاری از دانشجویان و دانش‌آموزان نیز کشور را ترک می‌کردند.

بر اساس گزارش کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان دربارهٔ وضعیت افغانستان در سال ۲۰۱۵ (۱۳۹۴ خورشیدی)، در آن سال بیش از ۳۸۰ هزار نفر در داخل افغانستان بر اثر جنگ و ناامنی آواره شدند و شمار کل آوارگان داخلی به نزدیک ۱٫۲ میلیون نفر رسید. در همین سال، حدود ۱۹۰ هزار شهروند افغانستان در کشورهای دیگر درخواست پناهندگی دادند. افغانستانی‌ها در اروپا پس از سوری‌ها، دومین گروه بزرگ پناه‌جویان بر اساس کشور مبدأ بودند.

سال ۲۰۱۵ (۱۳۹۴ خورشیدی) همچنین اوج بحران مهاجرت و پناهندگی در اروپا بود. جنگ و ناامنی در سوریه، افغانستان و عراق، در کنار فقر، بیکاری و بی‌ثباتی، صدها هزار نفر را به سوی اروپا کشاند. بر اساس گزارش‌های کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان و سازمان بین‌المللی مهاجرت، تا اواخر دسامبر ۲۰۱۵ (اوایل جدی ۱۳۹۴)، حدود یک میلیون پناه‌جو و مهاجر وارد اروپا شده بودند. از میان افرادی که از راه دریای مدیترانه وارد اروپا شدند، حدود نیمی سوری، ۲۰ درصد افغانستانی و ۷ درصد عراقی بودند.

بسیاری از جوانان افغانستانی برای رسیدن به اروپا، دارایی‌های اندک خود را فروختند یا با قرض‌گرفتن هزینه‌ی سفر، راهی مسیرهای خطرناک قاچاق شدند. مسیر بسیاری از آنان از افغانستان به ایران، سپس از ایران به ترکیه و از آن‌جا از راه زمینی و دریایی به کشورهای اروپایی می‌گذشت. این سفر برای شمار زیادی از مهاجران با خطر بازداشت، خشونت، غرق‌شدن، سرقت، اخاذی و سوءاستفادهٔ قاچاقچیان همراه بود.

در نیمه‌ی نخست سال ۲۰۱۵، یعنی از جنوری تا جون ۲۰۱۵ (تقریباً از جدی ۱۳۹۳ تا جوزای ۱۳۹۴)، شهروندان افغانستان با حدود ۷۲ هزار و ۱۰۰ درخواست پناهندگی، سومین گروه بزرگ پناه‌جویان جهان از نظر کشور مبدأ بودند. شمار درخواست‌های آنان در مقایسه با نیمه‌ی نخست سال ۲۰۱۴، که حدود ۲۶ هزار و ۵۰۰ درخواست ثبت شده بود، نزدیک به سه برابر افزایش یافته بود.

موج پنجم مهاجرت

دولت مورد حمایت غرب، بنا بر دلایل مختلفی که بررسی همه‌ی آن‌ها از حوصله‌ی این نوشته خارج است، سرانجام فروپاشید. واقعیت این است که در سال‌های پایانی حاکمیت این دولت، فقر، گرسنگی، بیکاری، بی‌عدالتی، تبعیض قومی، فساد اداری و ناامنی همچنان گسترده بود. از دیدگاه نویسنده، رهبران دولت توجه، اراده و برنامه‌ی مؤثری برای حل این معضلات نداشتند و در نتیجه، بخش بزرگی از مردم کشور از دولت ناراضی و سرخورده شده بودند.

میزان مشارکت مردم در انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۹ (۶ میزان ۱۳۹۸) نیز بسیار پایین بود. بر اساس نتایج نهایی کمیسیون مستقل انتخابات افغانستان، از حدود ۹٫۶ میلیون رأی‌دهندهٔ ثبت‌شده، تنها ۱٬۸۲۳٬۹۴۸ رأی معتبر به ثبت رسید؛ یعنی حدود ۱۸٫۸ درصد از رأی‌دهندگان ثبت‌شده. این میزان پایین مشارکت، در کنار مناقشه‌های گسترده بر سر روند انتخابات و نتایج آن، نشانه‌ای از بحران عمیق سیاسی و کاهش اعتماد عمومی به روند سیاسی کشور بود.

هم‌زمان با این وضعیت، طالبان در میدان جنگ به‌تدریج قدرت بیشتری پیدا کردند. ایالات متحده پس از مذاکرات طولانی با این گروه، سرانجام در ۲۹ فبروری ۲۰۲۰ (۱۰ حوت ۱۳۹۸)، توافق‌نامه‌ی «آوردن صلح به افغانستان» را در دوحه امضا کرد. دولت افغانستان طرف مستقیم این توافق‌نامه نبود. یکی از مفاد مهم آن، تعهد به آزادی حداکثر پنج هزار زندانی طالبان در برابر آزادی حداکثر یک هزار زندانی طرف مقابل بود. قرار بود این روند تا ۱۰ مارچ ۲۰۲۰ (۲۰ حوت ۱۳۹۸)، هم‌زمان با آغاز مذاکرات بین‌الافغانی، انجام شود. دولت اشرف غنی در ابتدا با آزادی فوری پنج هزار زندانی طالبان مخالفت کرد، اما سرانجام روند آزادی زندانیان آغاز شد.

آزادی زندانیان طالبان در شرایطی صورت گرفت که جنگ در افغانستان همچنان ادامه داشت. گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر این‌که شمار زیادی از زندانیان آزادشده دوباره به صفوف طالبان پیوستند و به فعالیت‌های نظامی بازگشتند. در ماه‌های بعد، طالبان حملات خود را گسترش دادند و نیروهای دولتی به‌تدریج مواضع خود را در مناطق مختلف کشور از دست دادند. با نزدیک‌شدن زمان خروج نیروهای آمریکایی و متحدان آن‌ها و پیشروی سریع طالبان، روند فروپاشی نیروهای دولتی شتاب گرفت و ساختار سیاسی و نظامی دولت در مدت کوتاهی از هم پاشید.

در ۱۵ آگوست ۲۰۲۱ (۲۴ اسد ۱۴۰۰)، اشرف غنی و نزدیکانش افغانستان را ترک کرد و طالبان وارد کابل شدند و قدرت را به دست گرفتند. به این ترتیب، جمهوری اسلامی افغانستان سقوط کرد و طالبان پس از نزدیک به بیست سال دوباره بر پایتخت و بقیه ولایات مسلط شدند.

با سقوط دولت و بازگشت گروه طالبان به قدرت در ۱۵ آگوست ۲۰۲۱ (۲۴ اسد ۱۴۰۰)، موج پنجم مهاجرت آغاز شد. فضای ترس، وحشت، نگرانی و بی‌اعتمادی بخش بزرگی از جامعه را فراگرفت و هزاران نفر برای خروج از کشور به میدان هوایی کابل هجوم بردند.

در روزهای ۱۵ و ۱۶ آگوست ۲۰۲۱ (۲۴ و ۲۵ اسد ۱۴۰۰)، تصاویر ازدحام مردم در میدان هوایی کابل و تلاش آنان برای سوارشدن به هواپیماهای نظامی، به یکی از نمادهای این موج جدید آوارگی تبدیل شد. شماری از افراد در تلاش برای خروج، خود را به هواپیماهای در حال حرکت آویختند و دست‌کم چند تن پس از برخاستن هواپیما از ارتفاع سقوط کردند و جان باختند.

در ۲۶ آگوست ۲۰۲۱ (۴ سنبلهٔ ۱۴۰۰)، حمله‌ای انتحاری در نزدیکی دروازهٔ اَبی میدان هوایی کابل رخ داد. بر اساس بررسی وزارت دفاع آمریکا، در این حمله دست‌کم ۱۷۰ غیرنظامی افغانستانی و ۱۳ نظامی آمریکایی کشته شدند و ده‌ها تن دیگر زخمی شدند. این رویداد بر نگرانی و هراس مردم و بر دشواری روند خروج از افغانستان افزود.

با آغاز موج جدید آوارگی، هزاران و سپس صدها هزار نفر از راه‌های مختلف تلاش کردند کشور را ترک کنند. بخشی از مردم از طریق گذرگاه‌های زمینی، به‌ویژه تورخم و اسپین‌بولدک، خود را به پاکستان رساندند. گروهی دیگر نیز از مسیرهای غربی کشور به سوی ایران حرکت کردند. در سال‌های پس از سقوط دولت، خروج مردم از افغانستان همچنان ادامه یافت و به روزها و هفته‌های نخست پس از سقوط حکومت محدود نماند.

در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ (۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ خورشیدی) نیز شمار زیادی از مردم برای خروج از افغانستان تلاش کردند. برخی برای دریافت پاسپورت و ویزا اقدام کردند و برخی دیگر از راه‌های غیررسمی، قاچاقی و پرخطر خود را به کشورهای همسایه رساندند.

بر اساس اطلاعات کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان، از آگوست ۲۰۲۱ تا سال‌های بعد، کشورهای همسایه شاهد ورود دست‌کم ۱٫۶ میلیون افغانستانی جدید بودند. پاکستان نیز در کنار ایران، میزبان میلیون‌ها پناهندهٔ افغانستانی و افراد در وضعیت مشابه پناهندگی بوده است؛ این جمعیت شامل پناهندگان ثبت‌شده و شماری از افغانستانی‌هایی می‌شود که وضعیت اقامت یا پناهندگی‌شان متفاوت است.

موج مهاجرت پس از سقوط دولت اشرف غنی، بنابراین، صرفاً واکنشی کوتاه‌مدت به سقوط دولت نبود؛ بلکه در نتیجه‌ی مجموعه‌ای از عوامل سیاسی، امنیتی، اقتصادی و اجتماعی در سال‌های بعد نیز ادامه یافت. با این حال، از سال ۲۰۲۳ میلادی (۱۴۰۲ خورشیدی)، با آغاز سیاست بازگرداندن و اخراج گستردهٔ مهاجران افغانستانی از پاکستان و سپس تشدید روند بازگرداندن مهاجران از ایران، وضعیت مهاجرت وارد مرحله‌ی دیگری شد.

در ۳ اکتبر ۲۰۲۳ (۱۱ میزان ۱۴۰۲)، کمیته‌ی عالی دولت پاکستان طرح بازگرداندن اتباع خارجی فاقد مدارک معتبر اقامتی را تأیید کرد؛ طرحی که بخش عمدهٔ افراد مشمول آن را افغانستانی‌ها تشکیل می‌دادند. اجرای مرحله‌ی نخست این طرح از ۱ نوامبر ۲۰۲۳ (۱۰ عقرب ۱۴۰۲) آغاز شد. بر اساس گزارش کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان، از ۱۵ سپتامبر تا پایان دسامبر ۲۰۲۳ (۲۴ سنبله تا ۱۰ جدی ۱۴۰۲) بیش از ۵۰۰ هزار افغانستانی از پاکستان به افغانستان بازگشتند؛ در میان آنان، حدود ۳۰ هزار نفر اخراج‌شده بودند. بسیاری دیگر نیز در شرایط فشار و نگرانی از بازداشت، پاکستان را ترک کردند.

از این رو، موج پنجم مهاجرت را می‌توان یکی از بزرگ‌ترین موج‌های آوارگی پس از بازگشت طالبان به قدرت دانست؛ موجی که از آگوست ۲۰۲۱ (اسد ۱۴۰۰) آغاز شد و با وجود تغییر شکل آن در سال‌های بعد، همچنان بر زندگی میلیون‌ها افغانستانی در داخل و خارج از کشور تأثیر می‌گذارد.

مشکلات مهاجران افغانستانی در پاکستان

در پی موج پنجم مهاجرت افغانستانی‌ها به پاکستان، یافتن خانه برای بسیاری از مهاجران دشوار شد. بخشی از آنان توانستند خانه‌ای برای زندگی پیدا کنند؛ اما شماری دیگر ناگزیر شدند موقتاً در خانه‌ی اقارب خود یا در مساجد سکونت گزینند. کرایه‌ی خانه‌ها نیز به‌شدت افزایش یافت و برخی سودجویان از مجبوریت و نیاز مهاجران سوءاستفاده کردند و کرایه‌ی برخی خانه‌ها را در مقایسه با دوران پیش از سقوط دولت اشرف غنی ـ عبدالله، دو تا سه برابر افزایش دادند.

همچنین، سازمان استخبارات پاکستان (آی‌اس‌آی) شماری از نظامیان دولت پیشین افغانستان را که پس از سقوط حکومت به پاکستان گریخته بودند، بازداشت و برای ماه‌ها بازجویی کرد. سپس برخی از آنان را به افغانستان دیپورت کرد. این افراد در صورت بازگردانده‌شدن به افغانستان، با خطر بازداشت و برخورد انتقام‌جویانه‌ی طالبان مواجه بودند.

دولت پاکستان که یکی از حامیان اصلی طالبان در دهه‌های گذشته بود، در آغاز از بازگشت این گروه به قدرت خشنود بود؛ زیرا با حمایت از طالبان، شاهد شکست دولت مورد حمایت آمریکا و بازگشت این گروه به قدرت شد. اما این خوشحالی دیری نپایید و مناسبات پاکستان با طالبان افغانستان به‌شدت تیره شد.

طالبان گروهی اسلام‌گرای افراطی‌اند که شریعت اسلامی را در افغانستان تحمیل و اجرا کرده است. این گروه همچنین با حمایت از «تحریک طالبان پاکستان» زمینه‌ی تضعیف و سرنگونی دولت پاکستان و ایجاد یک نظام اسلامی را در این کشور فراهم می‌سازد. اگر تحقق چنین هدفی در سراسر پاکستان ممکن نباشد، دست‌کم می‌کوشد نفوذ خود را در مناطق قبایلی گسترش دهد و اجرای شریعت اسلامی را در آن مناطق تحمیل کند.

برای دولت پاکستان، که سابقه‌ی طولانی در حمایت از گروه‌های اسلام‌گرا و مسلح دارد، گسترش نفوذ تحریک طالبان پاکستان و تلاش این گروه برای به چالش کشیدن حاکمیت دولت، مسئله‌ای جدی و غیرقابل‌قبول است. از سوی دیگر، در سال‌های اخیر روابط طالبان افغانستان با هند نیز گسترش یافته است؛ مسئله‌ای که از نظر پاکستان اهمیت امنیتی و راهبردی ویژه‌ای دارد. به همین دلایل، مناسبات پاکستان و طالبان افغانستان به‌شدت تیره شده و دو طرف بارها در امتداد مرز مشترک با یکدیگر درگیر شده ‌اند.

در این میان، گفته می‌شود که دولت پاکستان برای فشار بیشتر بر طالبان افغانستان، از مخالفان مسلح این گروه نیز حمایت کرده است. از جمله، جبهه‌هایی مانند «جبهه‌ی آزادی» و «جبهه‌ی جمهوریت افغانستان» مورد توجه قرار گرفته‌اند و تلاش شده است از ظرفیت آن‌ها برای مقابله با طالبان استفاده شود. این سیاست را می‌توان بخشی از فشارهای سیاسی و امنیتی پاکستان بر طالبان دانست؛ فشاری که هدف آن، از جمله، وادارکردن طالبان به محدودکردن روابط خود با هند و جلوگیری از حمایت و پناه‌دادن به گروه‌هایی مانند «تحریک طالبان پاکستان» و «ارتش آزادی‌بخش بلوچستان» (BLA) است.

تیره‌شدن مناسبات پاکستان با طالبان، تأثیر مستقیمی بر وضعیت مهاجران افغانستانی و روابط اقتصادی میان دو کشور گذاشته است. گذرگاه‌های تورخم و اسپین‌بولدک در دوره‌های مختلف بسته یا به شدت محدود شده‌ اند و در نتیجه، رفت‌وآمد مردم و تجارت میان دو کشور با اختلال جدی روبه‌رو شده است. هزاران کامیون حامل کالاهای تاجران افغانستانی در بندر کراچی و گذرگاه‌های تورخم و اسپین‌بولدک متوقف مانده‌ بودند. از سوی دیگر، طالبان نیز در واکنش به این اقدامات، در مقاطعی مانع ورود کالاهای تاجران پاکستانی به افغانستان شده‌ اند. در نتیجه، تاجران دو کشور خسارت‌های اقتصادی سنگینی متحمل شده‌اند.

هم‌زمان با تشدید فشارهای دولت پاکستان بر مهاجران افغانستانی، وضعیت آنان نیز دشوارتر شده است. اعتبار اسناد اقامتی آنان پایان یافته و ده‌ها مکتب ویژهٔ مهاجران افغانستانی در نقاط مختلف پاکستان بسته شده‌اند. روند اخراج گستردهٔ مهاجران افغانستانی از پاکستان در سپتامبر ۲۰۲۳ (سنبلهٔ ۱۴۰۲) آغاز شد. در مرحله‌ی نخست، مهاجران فاقد مدارک معتبر اقامتی هدف قرار گرفتند؛ سپس دارندگان «کارت شهروندی افغانستان» (ACC) و در مراحل بعد، دارندگان «کارت ثبت‌نام» یا «کارت اثبات ثبت‌نام» (PoR) نیز با خطر اخراج و بازگردانده‌شدن مواجه شدند.

امروز مهاجران افغانستانی در پاکستان با مشکلات متعددی روبه‌رو هستند. به‌دلیل بی‌اعتبارشدن یا پایان اعتبار اسناد اقامتی، آنان نمی‌توانند به‌طور رسمی کار کنند، پول دریافت کنند، حساب بانکی داشته باشند و در دسترسی به خدمات اساسی نیز با مشکلات جدی مواجه‌اند. هنگامی که بیمار می‌شوند و به شفاخانه‌های دولتی مراجعه می‌کنند، از آنان مدارک هویتی درخواست می‌شود. اگر نتوانند کارت شناسایی یا مدرک معتبر هویتی ارائه کنند، برایشان «پارچی» صادر نمی‌شود و دسترسی آنان به خدمات درمانی دشوار می‌گردد.

از سوی دیگر، پولیس پاکستان هر روز در جست‌وجوی مهاجران افغانستانی است. در برخی موارد، مأموران مهاجران بازداشت‌شده را در بدل دریافت مبالغی از چند هزار تا چند ده هزار روپیه آزاد می‌کنند. مهاجرانی که توانایی پرداخت این پول را نداشته باشند، بازداشت و سپس به افغانستان دیپورت می‌شوند.

مهاجرانی که اعضای خانواده‌شان بیمار می‌شوند و برای درمان ناگزیرند به لاهور یا کراچی بروند، مجبورند مبالغ هنگفتی، از ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار روپیه و حتی بیشتر، هزینه کنند. با وجود این، برخی از آنان در مسیر سفر بازداشت و زندانی شده و سپس به افغانستان دیپورت شده‌اند.

مشکلات مهاجران تنها به زندگی در داخل پاکستان محدود نیست؛ کسانی که می‌خواهند به کشورهای دیگر منتقل شوند نیز با موانع جدی روبه‌رو هستند. بسیاری از مهاجرانی که منتظر انتقال به کشورهای اروپایی، آمریکا، استرالیا و کانادا هستند، با تأخیرهای طولانی و محدودیت‌های جدی در روند بررسی پرونده‌ها، صدور ویزا و انتقال مواجه‌ اند. حتی برای بسیاری از افرادی که در افغانستان باقی مانده‌اند، دسترسی به مسیرهای قانونی خروج از کشور بسیار دشوار است.

در چنین شرایطی، شماری زیادی از مردم ناگزیر می‌شوند با قاچاق‌بران انسان تماس بگیرند و برای خروج از افغانستان از مسیرهای غیرقانونی استفاده کنند. هزینه‌ی انتقال هر مسافر در برخی مسیرها به حدود ۱۳۰ تا ۱۵۰ هزار روپیه می‌رسد؛ مبلغی سنگین برای خانواده‌هایی که اغلب با فقر و مشکلات اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این سفرها با دشواری‌ها و خطرات فراوانی همراه‌اند. برخی مسافران در مسیرهای کوهستانی و بیابانی، بر اثر گرسنگی، تشنگی، سرما، گرما و خستگی شدید جان خود را از دست داده‌اند.

برخی از مسافرانی که از مسیر نیمروز یا ولایت هلمند به‌سوی پاکستان حرکت می‌کنند نیز در معرض خطر ربوده‌شدن از سوی گروه‌های مسلح قرار دارند. در مواردی، افراد ربوده‌شده ماه‌ها در اسارت نگه‌داشته می‌شوند و در بدل آزادی‌شان از خانواده‌های آنان پول هنگفت مطالبه می‌شود. خانواده‌هایی که توانایی پرداخت این مبالغ را داشته باشند، ممکن است پس از ماه‌ها عزیزان خود را آزاد کنند؛ در غیر آن، افراد ربوده‌شده همچنان در اسارت باقی می‌مانند. همچنین، گزارش‌هایی از مرگ برخی مسافران بر اثر ضرب‌وشتم، کار اجباری، گرسنگی و ضعف شدید وجود دارد.

به این ترتیب، مهاجران افغانستانی در پاکستان با مجموعه‌ای از مشکلات امنیتی، اقتصادی، اجتماعی و حقوقی روبه‌رو هستند؛ از دشواری یافتن مسکن و افزایش هزینه‌های زندگی گرفته تا نداشتن مدارک معتبر، محدودیت در اشتغال و دسترسی به خدمات درمانی، بسته‌شدن مکاتب، ترس از بازداشت و اخراج، دشواری انتقال به کشورهای ثالث و خطرهای ناشی از استفاده از مسیرهای غیرقانونی. این وضعیت، زندگی بسیاری از مهاجران افغانستانی را با ناامنی، بلاتکلیفی و نگرانی دائمی همراه ساخته است.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

پدیدهٔ مهاجرت در افغانستان، برخلاف بسیاری از کشورها که در آن‌ها مهاجرت می‌تواند نتیجه‌ی انتخاب آگاهانه برای دستیابی به زندگی بهتر باشد، در پنج دهه‌ی اخیر عمدتاً اجباری و ناگزیر بوده است. مردم این سرزمین در واکنش به بحران‌های پی‌درپی سیاسی، نظامی، اقتصادی و اجتماعی، بارها ناچار شده‌اند خانه و کاشانه‌ی خود را ترک کنند و به کشورهای دیگر پناه ببرند.

در هر دوره، مردم قربانی تصمیم‌های نادرست سیاسی، جنگ‌های نیابتی، فقر، محرومیت، گرسنگی، بیکاری، تبعیض، فساد ساختاری و سرکوب‌های ایدئولوژیک بوده‌اند. از کودتای حزب دموکراتیک خلق افغانستان تا بازگشت طالبان به قدرت، رنج، آوارگی و محرومیت مردم از ویژگی‌های تکرارشوندهٔ تاریخ معاصر این کشور بوده است. این پنج موج مهاجرت نه‌تنها میلیون‌ها نفر را آواره کرده، بلکه به فرار گستردهٔ تحصیل‌کردگان، تضعیف ظرفیت‌های علمی و تخصصی، از دست رفتن سرمایه‌های انسانی و تضعیف همبستگی میان مردم کشور نیز انجامیده است.

اکنون، با گذشت بیش از پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، نشانه‌های امیدوارکننده‌ای از بهبود اساسی وضعیت کشور دیده نمی‌شود. از دیدگاه من، حکومت کنونی خود به یکی از عوامل اصلی تداوم و تشدید بحران‌های افغانستان تبدیل شده است؛ بحران‌هایی که در فقر، گرسنگی، محرومیت، بیکاری، تبعیض قومی و جنسیتی، سرکوب آزادی‌ها و تداوم مهاجرت بازتاب می‌یابند. گزارش‌ها و شواهد مربوط به نقض حقوق بشر، آزار و سرکوب گروه‌های قومی و مذهبی و اعمال محدودیت‌های شدید بر زنان و دختران، نگرانی‌های جدی دربارهٔ آیندهٔ کشور ایجاد کرده‌اند.

تا زمانی که ریشه‌های اساسی این بحران‌ها، از جمله نبود عدالت، فقدان حکومت پاسخ‌گو، فساد ساختاری، تبعیض قومی و جنسیتی، فقر و بیکاری و سرکوب آزادی‌های اساسی، برطرف نشوند، زمینه‌های مهاجرت اجباری در افغانستان همچنان پابرجا خواهند ماند. پایان‌دادن به این وضعیت مستلزم تأمین عدالت اجتماعی، تضمین حقوق و آزادی‌های مردم، رفع تبعیض، ایجاد فرصت‌های شغلی و فراهم‌کردن شرایطی است که شهروندان بتوانند بدون ترس و محرومیت در کشور خود زندگی کنند.

مهاجرت اجباری برای مردم افغانستان دیگر حادثه‌ای گذرا یا بحرانی مقطعی نیست؛ بلکه به بخشی از تراژدی مداوم تاریخ معاصر این سرزمین تبدیل شده است؛ تراژدی‌ای که طی پنج دهه، میلیون‌ها انسان را از خانه و کاشانه‌ی خود دور کرده، خانواده‌های بی‌شماری را از هم گسسته و نسل‌های متعددی را از حق زندگی در امنیت، آزادی و کرامت انسانی محروم ساخته است.

لطفا نظرات خود را با ما شریک سازید

مخاطبین گرامی برای برقراری ارتباط با اتحاد مبارزان سوسیالیست می‌توانید با استفاده ازین فورم با ما در ارتباط باشید، سوالات و نظراتتان را با ما در میان بگذارید، با ما بیشتر آشنا شوید و گزارشات تصویری، صوتی و نوشتاری خود را برای ما ارسال کنید.