در دفاع از کودکان- بخش نخست: فاجعه‌ی کودک‌همسری

طبق تعریف سازمان ملل متحد، «کودک» به هر فردِ انسانی زیر ۱۸ سال اطلاق می‌شود؛ اما در بسیاری از جوامعِ سنت‌زده و واپس‌گرا، کودکِ بالای ۹ سال بالغ محسوب می‌گردد. کودکان در دنیای امروز با بحران‌ها و معضلات متعددی مواجه‌ اند؛ شمار زیادی از آنان محروم، فقیر، گرسنه و دچار سوءتغذیه‌ اند. میلیون‌ها کودک در کارهای سختِ ساختمانی، کشاورزی، کارخانه‌ها، معادن و بخش‌های دیگر مورد بهره‌کشی و استثمار قرار می‌گیرند. میلیون‌ها کودک شست‌وشوی مغزی داده می‌شوند و خرافات به ذهن‌شان تزریق می‌گردد. دردناک‌تر از همه این‌که سالانه میلیون‌ها کودک به اجبار به همسری گرفته می‌شوند و حیات و فرصتِ کودکی‌شان به تباهی کشیده می‌شود.

گفتمان سوسیالیستیمطالب رسیده

صمیم آزاد

10/19/2026

مقدمه

در دنیای معاصر، یکی از بنیادین‌ترین و در عین حال نادیده‌ گرفته‌شده‌ترین بحران‌های بشری، «بحران حقوق کودکان» است. کودکانی که باید نماد زندگی، شادی، بالندگی، خلاقیت و افقِ آینده باشند، در بخش عظیمی از جهان امروز به قربانیان خاموشِ خشونت، فقر، محرومیت، نابرابری، استثمار و سرکوب بدل شده‌اند.

در بسیاری از جوامع، کودکان نه‌تنها از حقوق اولیه‌ی انسانی محروم‌اند؛ بلکه هم‌زمان از چندین جبهه مورد هجوم و ستمِ شدید قرار می‌گیرند: از سوی خانواده‌های سنتی و اقتدارگرا، از سوی نهادهای دینی و ایدئولوژیک، از طرف دولت‌های استبدادی، و در سطح کلان، از سوی نظام سرمایه‌داری و سازوکارهای اقتصادیِ بی‌رحم آن.

گزارش‌های منتشرشده از سوی نهادهای بین‌المللی مدافع حقوق کودک و رسانه‌های مستقل، تصویری تکان‌دهنده و دردناک ارائه می‌دهند: میلیون‌ها کودک همه‌ساله به ازدواج‌های اجباری سوق داده می‌شوند؛ صدها میلیون کودک از حق آموزش، بازی و رشد اجتماعی محروم‌اند؛ میلیون‌ها تن بر اثر بیماری‌های به‌سادگی قابل درمان جان می‌سپارند؛ کودکان در مقیاسی گسترده در دام کار اجباری و استثمار اقتصادی گرفتارند؛ ده‌ها میلیون کودک با سوءتغذیه‌ی شدید دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ هزاران کودک در زیرسایه‌ی افراط‌گرایی به‌عنوان نیروهای نظامی و انتحاری به کار گرفته می‌شوند؛ و شمار بی‌شماری هدف تجاوز، شکنجه، تحقیر و نابودیِ روانی قرار می‌گیرند.

افزون بر این، در برخی از کشورها، کودکان زیر سن قانونی قربانی مجازات‌های سنگینی چون اعدام می‌شوند. همچنین صدها میلیون کودک در سراسر جهان تحت القائات فکری و شست‌وشوی مغزی قرار دارند و از همان سال‌های آغازین زندگی، خرافات دینی و ایدئولوژیک به آنان تزریق می‌شود. ذهن‌های نوپا، پویا و جست‌وجوگر کودکان، به جای آن‌که در بستری از آزادی، پرسشگری، جست‌وجو، خلاقیت و تجربه‌ی زیبایی پرورش یابند، با ترس، خرافه، تقلید، اطاعت کورکورانه و سرکوب مواجه می‌گردند.

در این میان، اگر جریان‌ها و چهره‌هایی که مدعی دفاع از آزادی، برابری، عدالت و انسانیت هستند، در برابر این رنج‌های ساختاری سکوت پیشه کنند یا آن‌ها را به حاشیه برانند، ادعاهایشان در عمل بی‌اعتبار خواهد بود. چرا که عیارِ صداقت و شجاعتِ هر جریانِ عدالت‌خواه، برابری‌طلب و آزادی‌خواه، در درجه‌ی نخست در چگونگی برخورد و رویکرد آن با حقوق کودکان محک می‌خورد و سنجیده می‌شود.

در این بخش از مقاله، تلاش می‌کنم با نگاهی تحلیلی و مستند، به بررسی پدیدهٔ «کودک‌همسری» در دنیای امروز بپردازم و نشان دهم چگونه ساختارهای دینی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی به‌گونه‌ای سیستماتیک در تولید و بازتولید این ستم نقش دارند.

تعریف کودک و حقوق بنیادین او

پیش از ورود به موضوع اصلی مقاله، تبیین دقیق مفهوم و تعریف «کودک» ضروری است. مطابق مادهٔ اول «پیمان‌نامه‌ی جهانی حقوق کودک» که در ۲۰ نوامبر ۱۹۸۹ به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسید و تاکنون ۱۹۳ کشور به آن ملحق شده‌اند: «از نظر این کنوانسیون، منظور از کودک هر فردِ انسانیِ زیر ۱۸ سال است، مگر آن‌که طبق قانونِ قابل اجرا در مورد کودک، سن بلوغ کمتر تشخیص داده شود.»[۱]

بر این اساس، تمامی افراد زیر ۱۸ سال – اعم از دختر و پسر – از نظر استانداردهای حقوق بشری، «کودک» محسوب می‌شوند.

کودکان برای رشدِ همه‌جانبه، سالم و انسانی، نیازمند دسترسی به مجموعه‌ای از حقوق اساسی‌اند: آموزش باکیفیت و برابر، بازی، ورزش، تفریح، امکانات سرگرمی، ارتباطات اجتماعیِ پویا، محیطی امن و عاری از تهدید، تغذیه‌ی کافی و سالم، پوشاک مناسب، خدمات رفاهی و بهداشتی، دریافت مهر و محبت بی‌قیدوشرط، آزادی اندیشه و پرسشگری، مصونیت از القای ایدئولوژی‌ها و باورهای دینی، برخورداری از والدینی آگاه و مسئولیت‌پذیر، و تجربه‌ی شادی، خنده، موسیقی و تحرک.

بر خانواده‌ها، جوامع و دولت‌ها فرض است که این نیازهای حیاتی را به رسمیت بشناسند و آن‌ها را به شیوه‌ای انسانی و سیستماتیک برآورده سازند. ذهن و بدن کودکان نباید قربانی خشونت، جهل، آموزه‌های جزم‌اندیشانه یا قدرت‌طلبیِ بزرگسالان شود و آنان نباید از حقوق مادی و معنوی خود محروم گردند.

هر جامعه‌ای که خواهان سلامت روانی، توسعه‌ی پایدار و آینده‌ای انسانی است، باید حقوق کودکان را در رأس اولویت‌های ساختاری خود قرار دهد. کودک، صرفاً «سرمایه‌ای برای آینده» نیست؛ بلکه «انسانی متعلق به امروز» است؛ انسانی که حقوق او همین اکنون باید محترم شمرده شده و پاس داشته شود.

فاجعه‌ی کودک‌همسری در جهان امروز

پیش‌تر گفته شد که کودکان در دنیای معاصر با معضلات و بحران‌های متعددی مواجه‌ اند؛ یکی از بنیادین‌ترین و فاجعه‌بارترینِ آن‌ها، پدیدهٔ «ازدواج زودهنگام» یا «کودک‌همسری» است. هنگامی که دختر یا پسری پیش از رسیدن به سن قانونی (یعنی ۱۸ سالگی) به ازدواج تن می‌دهد یا واداشته می‌شود، این عمل مصداقِ آشکارِ کودک‌همسری است.

متأسفانه طبق آمارهای رسمی، هر دو ثانیه یک دختر نابالغ در جهان به ازدواج واداشته می‌شود. بر اساس داده‌های بین‌المللی، سالانه دست‌کم ۱۲ میلیون دختر زیر ۱۸ سال – یعنی در هر دو ثانیه یک دختر – چه به‌صورت رسمی و چه غیررسمی، شوهر داده می‌شوند و دوران کودکی‌شان... به‌کلی تباه می‌گردد.

این کودکان به‌جای آموزش دیدن، کسب مهارت، ورزش، بازی، تفریح، برخورداری از امنیت روانی و جسمی، و لذت‌بردن از دوران کودکی، وارد ازدواجی می‌شوند که اغلب با خشونت، بهره‌کشی جنسی، تحقیر و مسئولیت‌های سنگین خانه‌داری و مادری همراه است. در بسیاری از موارد، آنان مورد تجاوزهای مکرر قرار می‌گیرند، بدن‌شان در خدمت لذت‌جویی مردانه قرار می‌گیرد، و به دلیل بارداری و زایمان در سنین پایین، جان خود را از دست می‌دهند.

به نقل از گزارش یونیسف در سال ۲۰۱۸: «سالانه ۱۲ میلیون دختر با سن کمتر از ۱۸ سال ازدواج می‌کنند و این آمار یعنی این‌که، ۲۳ ازدواج در هر دقیقه و تقریباً یک ازدواج در هر دو ثانیه اتفاق می‌افتد. این یعنی این‌که یک پنجم دختران در سطح جهانی، دوران کودکی را به‌طور ناگهانی پایان می‌دهند و وارد آینده‌ای نامعلوم می‌شوند.»[۲]

در گزارش دیگری از یونیسف، تنها در کشورهای جنوب آسیا بیش از ۲۹۰ میلیون دختر زیر ۱۸ سال به ازدواج واداشته شده‌ اند: «صندوق کودکان سازمان ملل چهارشنبه در گزارش جدیدی گفت که در افغانستان و دیگر کشورهای جنوب آسیا بیش از ۲۹۰ میلیون کودک مجبور به ازدواج شده‌ اند. در این جلسه سه ‌روزه که روز چهارشنبه به پایان رسید، یونیسف گفت که ۴۵ درصد کل کودک‌عروس‌های جهان در جنوب آسیا هستند. یونیسف افزود که با وجود پیشرفت‌ها در عرصه مبارزه با این پدیده، کودک‌همسری همچنان جریان دارد...»[۳]

کودک‌همسری پدیده‌ای رایج در بسیاری از کشورهای آسیا، آفریقا، خاورمیانه، آمریکای لاتین و سایر مناطق است. طبق گزارش یونیسف در سال ۲۰۱۷، کشورهایی با بالاترین نرخ کودک‌همسری عبارت‌اند از: «نیجر با ۷۶ درصد، جمهوری آفریقای مرکزی با ۶۸ درصد، چاد با ۶۷ درصد، بنگلادش با ۵۹ درصد، مالی با ۵۲ درصد، سودان جنوبی با ۵۲ درصد، بورکینافاسو با ۵۲ درصد، گینه با ۵۱ درصد، موزامبیک با ۴۸ درصد، و هند با ۴۷ درصد. ... هند بیش‌ترین تعداد عروس کودک را در جهان دارد و حدود یک‌سوم کل آمار جهانی را شامل می‌شود. بنگلادش نیز بیش‌ترین آمار ازدواج کودک در آسیا و چهارمین نرخ در جهان را دارد. نیپال هم از کشورهایی با آمار بالای ازدواج کودک در آسیاست.»[۴]

علل شکل‌گیری این پدیده صرفاً در سنت‌های بومی، فقر و ناامنی خلاصه نمی‌شوند؛ بلکه عواملی چون نابرابری جنسیتی، جهل، احکام دینی و عقب‌ماندگی فرهنگی نیز نقش اساسی ایفا می‌کنند. در بسیاری از این جوامع، خانواده‌ها به دلایل اقتصادی، اجتماعی یا مذهبی، دختران خود را در سنین پایین شوهر می‌دهند...

نکته‌ی کلیدی این‌جاست که مشکل فقط در سنت‌های ناپسندِ قومی نیست؛ بلکه ریشه‌ای عمیق در باورها و قوانین دینی دارد. در بسیاری از جوامع اسلام‌زده، کودک‌همسری نه‌تنها جرم شمرده نمی‌شود؛ بلکه با استناد به متون دینی و سنّت نبوی، کاملاً شرعی، مشروع و مجاز دانسته می‌شود. در این کشورها، سالانه میلیون‌ها کودک در چهارچوب قوانین رسمی و فقهی به شوهر داده می‌شوند.

در رویدادی تلخ در ولایت هلمند افغانستان، دختران شش‌ساله و هشت‌ساله به مردانی شصت‌ساله و هشتادساله فروخته شدند؛ فاجعه‌ای که نشان می‌دهد چگونه در سایه‌ی قوانین و باورهای سنتی-دینی، حیات و آیندهٔ کودکان کاملاً تباه می‌شود. افغانستان اینترنشنال در این‌باره چنین گزارش داده است: «گزارش‌های منتشرشده در دو روز گذشته، از ازدواج اجباری دو کودک شش‌ساله و هشت‌ساله‌ی هلمندی با مردان ۶۰ ساله و ۸۰ ساله خبر می‌دهد. پس از بازگشت طالبان به قدرت و افزایش فقر و ممنوعیت آموزش، نهادهای بین‌المللی بارها از افزایش کودک‌همسری در افغانستان ابراز نگرانی کرده‌ اند.»[۵]

در بخش‌های بعدی، به بررسی دقیق‌تر نقش دین، فقه اسلامی، سنت‌های مذهبی و حمایت‌های قانونی از پدیدهٔ کودک‌همسری در کشورهای اسلام‌زده خواهم پرداخت.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

طبق تعریف سازمان ملل متحد، «کودک» به هر فردِ انسانی زیر ۱۸ سال اطلاق می‌شود؛ اما در بسیاری از جوامعِ سنت‌زده و واپس‌گرا، کودکِ بالای ۹ سال بالغ محسوب می‌گردد. کودکان در دنیای امروز با بحران‌ها و معضلات متعددی مواجه‌ اند؛ شمار زیادی از آنان محروم، فقیر، گرسنه و دچار سوءتغذیه‌ اند. میلیون‌ها کودک در کارهای سختِ ساختمانی، کشاورزی، کارخانه‌ها، معادن و بخش‌های دیگر مورد بهره‌کشی و استثمار قرار می‌گیرند. میلیون‌ها کودک شست‌وشوی مغزی داده می‌شوند و خرافات به ذهن‌شان تزریق می‌گردد. دردناک‌تر از همه این‌که سالانه میلیون‌ها کودک به اجبار به همسری گرفته می‌شوند و حیات و فرصتِ کودکی‌شان به تباهی کشیده می‌شود.

کودک‌همسری، جنایت و خشونتی عریان علیه کودکان است. این پدیدهٔ نفرت‌انگیز ریشه در سنت‌ها و باورهای نادرست، خرافی و ضدانسانی دارد. کودکانی که باید آموزش ببینند، ورزش و تفریح کنند، بازی کنند، از دوران کودکیِ خود لذت ببرند، رشد یابند، آزادی داشته باشند و هنر، دانش و حرفه بیاموزند، به شوهر داده می‌شوند؛ از پیکر ناپخته‌ی آنان سوءاستفادهٔ جنسی می‌شود، در سنین پایین مادر می‌شوند و گرفتار درد، رنج و مصائب بی‌شمار زندگی می‌گردند.

این پدیده باید فوراً متوقف گردد؛ چرا که کودک‌همسری عیناً مصداقِ «تجاوز به کودک» و جنایتی شنیع در حق اوست. افراد، جریان‌ها و نیروهای چپ، سوسیالیست، آزادی‌خواه و عدالت‌طلب نباید در برابر این فاجعه سکوت کنند. باید برای ساختن جامعه‌ای تلاش کرد که در آن کودکان امنیت کامل داشته باشند، هرگونه تحقیر، توهین، دست‌اندازی و سوءاستفاده از بدن آنان ممنوع و جرمِ سنگین تلقی شود، امکانات کافی برای رشد فکری و جسمی‌شان فراهم گردد و جامعه موظف باشد حقوق و رفاه کودکان را بر هر امر دیگری مقدم بدارد.

منابع:

[۱] سازمان ملل متحد، پیمان‌نامه‌ی جهانی حقوق کودک (تصویب ۱۹۸۹)، مادهٔ ۱.

[۲] صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف)، گزارش آماری پایان دادن به کودک‌همسری (Ending Child Marriage: Progress and Prospects)، ۲۰۱۸.

[۳] افغانستان اینترنشنال – «یونیسف: جنوب آسیا، به‌شمول افغانستان، بالاترین نرخ ازدواج کودکان را دارد»

[۴] صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف)، پایگاه داده‌های آماری کودک‌همسری (UNICEF Child Marriage Data)، گزارش سال ۲۰۱۷ / به‌روزرسانی‌شده در جون ۲۰۲۱.

[۵] افغانستان اینترنشنال، «دو کودک هلمندی شش و هشت ساله، به نکاح مردان ۶۰ ساله و ۸۰ ساله درآمدند»، ۳۱ آگوست ۲۰۲۶.

لطفا نظرات خود را با ما شریک سازید

مخاطبین گرامی برای برقراری ارتباط با اتحاد مبارزان سوسیالیست می‌توانید با استفاده ازین فورم با ما در ارتباط باشید، سوالات و نظراتتان را با ما در میان بگذارید، با ما بیشتر آشنا شوید و گزارشات تصویری، صوتی و نوشتاری خود را برای ما ارسال کنید.