چرا کمونیسم زنده است
نقش مارکسیستهای معاصری بعد از مارکس و بهخصوص آنهایی که تا دههای آخر قرن بیستم در قید حیات بوده اند و آنهایی که تا حال بهصورت فعال در تکامل و تطابق عملی تئوریهای سوسیالیسم علمی با شرایطِ مبارزه حاکم در نظام سرمایهداری، فعال اند، غیر قابل انکار بوده است. صحت و سقم پیشبینیهای مارکس را در پویایی بودن تئوریهای سوسیالیسم علمی به اثبات رسانده اند. آلن بدیو فلیسوف ۸۸ سالهی فرانسوی میگوید: کمونیسم نهمرده است؛ بلکه، دورههای مختلف تحقق خود، از فرضیه تا به واقعیت تبدیل شدن را میپیماید
گفتمان سوسیالیستیمطالب رسیده
اثبات اینکه واقعیت کمونیسم منحیث یک پدیدۀ زنده و در حال رشد که منشای آن در بیعدالتیهای باطنی نظام طبقاتی حاکم، نهفته است، یک امر لازمی میباشد. دانشمندانِ سوسیالیسم علمی را وا داشته، تا با تکیه روی واقعیت رویدادهای جاری، تجارب تاریخی، و نیازهای طبقات ستمکش و تامین برابری انسانی، زحمات زیادی بهخرج دهند تا با نشان دادنِ چهرۀ واقعی نظامهای طبقاتی حاکم، نیازی، بهروی صحنه آمدنِ سوسیالیسم را منحیث تیوری و عمل انقلابي، و نجاتبخش، به اثبات برسانند.
از اینرو بیمورد نیست که در این نوشته، با مراجعه به دیدگاهها، نظریات و تجارب علمی مارکس و دانشمندان سوسیالیسم مانندِ آلن بدیو، لوکاچ و مندل، در طی دو قرن گذشته، در مورد ناگزیر بودن برگشت سوسیالیسم جهتِ تامین عدالت و برابری در جوامع انسانی، کوتاه بحثهایی داشته باشیم. در ضمن؛ دلایل شکستِ سوسیالیسم در روسیه، چین و شکست کمون پاریس و برخی از جنبشهای سوسیالیسی، در نقاط دیگری جهان، بهبحث گرفته شود. در اخیر، در مورد ظهور طبقهی کارگر از بطن نظام سرمایهداری از دیدگاه مارکس روشنی انداخته شده و با تاکید روی نیاز به اگاهی طبقاتی، جهت پیروزی انقلاب و اجتناب از خطا و شکست و ریختهای گذشته در جنبشهای سوسیالیستی، این نوشته به پایان میرسد.
با این مقدمهی مختصر میپردازیم؛ به این بحث. مارکسیسم علم پویاست که با هر تغییر، تحول و تکامل جامعه، در همهی عرصهها دمساز بوده و با تکیه بر علوم، قادر به رشد و تاثیر گذاری بر افکار جامعه میباشد. مارکس بنیانگذار سوسیالیسم علمی، این علم و خصلت پویایی آن را از بطن نظام سرمایهداری در آورد و با کاوش در مسیر رشد و تکامل سرمایهداری دریافت که این نظام، از مراحل مختلف عبور نموده، با تکیه به زور و انباشتِ ثروت، در حال حاضر به قدرت حاکم و بلامنازِع بر جهان مبدل شده و تا مرحلهی امپریالیسم؛ یعنی بالاترین مرحلهای سرمایهداری، ارتقا مینماید.
در این میان، افکار سوسیالیسی؛ منحیث یگانه ابزار طبقاتی، بهدست طبقات محکومِ جامعه که اغلب از قشر آگاه بهدرون جنبشهای کارگری نفوذ کرده است، با توجه به خصلت و عمل سودجویی سرمایهداری، نیروی طبقات کارگر و زحمتکشان را قادر به درک این مسأله میسازد که رهایی از زیر ستم اقتصادی، اجتماعی و سیاسی سرمایهداری، بدون تکیه و کار بردِ افکار و عمل سوسیالیسی منحیث ابزار مبارزه طبقاتی، راه ديگري برای نجات وجود ندارد.
نقش مارکسیستهای معاصری بعد از مارکس و بهخصوص آنهایی که تا دههای آخر قرن بیستم در قید حیات بوده اند و آنهایی که تا حال بهصورت فعال در تکامل و تطابق عملی تئوریهای سوسیالیسم علمی با شرایطِ مبارزه حاکم در نظام سرمایهداری، فعال اند، غیر قابل انکار بوده است. صحت و سقم پیشبینیهای مارکس را در پویایی بودن تئوریهای سوسیالیسم علمی به اثبات رسانده اند.
آلن بدیو فلیسوف ۸۸ سالهی فرانسوی میگوید: کمونیسم نهمرده است؛ بلکه، دورههای مختلف تحقق خود، از فرضیه تا به واقعیت تبدیل شدن را میپیماید. شکستهای کمونیسم در دورههای اولیهی خطور فرضیهی آن، تجاربی است که با انباشت آن، به تدریج ایدۀ کمونیسم از سطح به عمق و از نظر به واقعیت، رشد یافته، تجاربی کسب نموده و دستاوردهایی داشته است و باید معتقد بود که با تجارب بهتر و بیشتر باز میگردد.
از منظر جامعهشناسی، دلیل زنده بودنِ کمونیسم در پرسشهایی است که ظلم، استبداد، بیعدالتی، جنگ افروزی، بیحقوقی و صدها نوع مظالم اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جامعهای طبقاتی، در ذهن بشریت زیر ستم خطور داده است و انسانها برای دریافت پاسخ به آنها، در جستوجو میباشند. در یافت پاسخ به اینگونه پرسشها، ایده و عمل مبارزۀ طبقاتی بهخاطر برابری و اشتراک منافع انسانی در کلیه مسایل را در جامعه مطرح میسازد. بنابر عقیدۀ آلن بدیو، کمونیسم را نباید همچون یک نظام، دولت یا حزب سیاسی تلقی کرد. او میگوید: کمونیسم یک فرضیهی تاریخی است و همچون هر فرضیهای، زنده و در حال آزمون است. شکستها یا استحالههای کمونیسم در یکونیم قرن گذشته را باید همچون دورههایی نگریست که کمونیسم طی کرده، راهها و شیوههایی را آزموده و مسیرهایی را رفته، دستاوردهایی داشته و در میسر رهایی از قید مناسبات مالکیت، رهایی از سلطهی سرمایه، رفع تبعیض و استثمار پیش میرود. تا زمانیکه این مسایل برای انسانها خواستنی و جستوجوکردنی باشند، فرضیه کمونیسم نیز زنده و تپنده خواهد بود. کمونیسم در مراحلی از تاریخ بشری از ادامه بازمانده؛ اما در آینده و در لحظات مشخصِ تاریخ، دوباره ظهور خواهد کرد.
«بدیو» شکست کمون پاریس یا انقلاب اکتبر را جهت حصول و پاسخ آن پرسشها، در بطن حوادث و روندهای تاریخی و شرایط موجود بررسی میکند و البته راه تحقیق، نقد و بررسی مداوم را همچنان باز می گذارد. او شکست آزمونهای قبلی را همچون پایان یک دورهی خاص از آزمونهای این فرضیه میداند و معتقد است، همانطوری که یک فرضیه با شکستهایی یکی دو بارهی آزمونها، باطل نمیشود، سیاست رهاییبخش هم پس از شکست یک آزمون کمونیستی به پایان نمیرسد. برای فهم بهتر «فرضیهی کمونیسم» از دید بدیو، باید حتماً نظریهی «رخداد» او را شناخت.
«بدیو» میگوید در جهان هیچ «کلّ واحد»ی وجود ندارد. آنچه هست، مجموعهای از چیزهای گوناگون و پراکنده است. هر جامعه یا هر نظم فکری، این کثرت را در قالب یک «وضعیت» سازمان میدهد و وانمود میکند که همهچیز هماهنگ و کامل است. اما در هر وضعیت، همیشه چیزی وجود دارد که در این نظم جایی ندارد، دیده یا بازنمایی نمیشود. آن عبارت از اتفاقات لحظهای است که سر بر میآورد و نظم موجود را میگسلد. بسیاری از این اتفاقات قابل پیشبینی یا چیزی مانند برنامهریزی نیست. ناگهان اتفاق میافتد و نگاه ما به جهان را دگرگون میکند. ( از دید حرکت دیالکتیک جامعه و طبیعت علت، انگیزه و زمینههای وقوع هر رخداد تازه، در وجود پدیدهها و رخدادهای ما قبل آن، بهصورت مرموز و خارج از ذهن نهفته میباشد ).
انقلابها، کشفهای علمی، آثار بزرگ هنری یا تجربهی عشق همگی میتوانند یک اتفاق یا رخداد باشند. «رخداد» آغازِ یک مسیری تازه است. یعنی تولد حقیقتی جدید که پیشتر در چارچوب نظم قدیم جای نمیگرفت. اما «رخداد» فقط زمانی معنا و وجود عینی پیدا میکند که افرادی آن را دریابند، به رسمیّت بشناسند و به آن وفادار باشند و وفادار بمانند و آن را در عمل ادامه دهند. «بدیو» این افراد را «سوژه» مینامد. یعنی «عامل انسانی». «سوژه» در نگاه او کسی است که با تلاش برای شناخت، تصمیم و پایداری «رخداد» را زنده نگهمیدارد و بر پایهی آن عمل میکند. مثلاً سوژهی انقلابی، یا هنری هر یک با وفاداری به حقیقتِ تازه، جهان خود را میسازند. و حالا در عرصهی سیاست و جامعه، «نظریهی رخداد» به «فرضیهی کمونیسم» منجر میشود. بدیو کمونیسم را بهعنوان ایدهای دربارهی برابری و رهایی انسانها میفهمد. به باور او، درتاریخ، چند رخداد بزرگ سیاسی این ایده را آشکار کرده است.
کمون پاریس، انقلاب اکتبر و انقلاب فرهنگی چین از آنجمله رخدادهای بزرگ تاریخ میباشد. در مورد انقلاب فرهنگی چین، بدیو توضیحات و استدلالات بسیار مفصلی دارد،که جای دیگری باید به آنها پرداخت. این «رخداد»ها، هرچند شکست خوردند؛ اما لحظاتی بودند که در آنها مردم تلاش کردند تا با حذف و طرد سلطهی نابرابری و استثمار، خودشان سیاست جامعهی خود را در دست بگیرند. از نظر بدیو این «رخداد»ها در پیخلق و برپایی حقیقت کمونیسم بودند؛ اما تنها مرحلهای یا دفعهای از آزمودن فرضیهی «کمونیسم» را نمایندگی کردند، و هر نسلی باید با عمل و اندیشهی خود دوباره به آن حقیقت و آزمونِ دوران خود، اظهار وفاداری و تعهد عملی کند.
هر رخداد تازه، لحظهی پیدایشِ پدیدۀ نو است و فرضیهی کمونیسم نامِ جمعیِ وفاداری به این پدیدۀ نو میباشد. تاریخ هرگز پایان نخواهد یافت و مسدود نخواهد شد. پس همواره میتوان جهان تازه را از دل نظم موجود پدید آورد و در لحظهی تولد آن جهان، به آن تعهد داشت و آن را عملی کرد. مارکس بر این باور بود که نیرویها و مناسبات حاکم در نظام سرمایهداری بیچون و چرا یک طبقهی انقلابی را شکل میدهد، آن طبقهای که هم خواست و هم قابلیت سرنگونی نظام سرمایهداری و جای گزینی آن را با کمونیسم خواهد داشت. قابلیتاش از قدرت عددی و نقشاش از روند تولید سرمایهدارانه منشا میگیرد و سر منشای خواستاش نه تنها بهواسطه محرومیتاش از مالکیت مادی؛ بلکه در انسانیت اجتناب ناپذیر و اصولیتاش نهفته است.
لوکاچ در کتاباش تحت عنوان تاریخ و آگاهی طبقاتی مینویسد: (اگر بهتاریخ نظریهپردازان سوسیالیسم قبل از مارکس، نظر اندازیم، بهدرستی دیده میشود که، تفاوت عظیمی میان دیدگاهها و نظریات آنها با نوشتههای مارکس وجود دارد. در نوشتههای مارکس موضوعاتی دیده میشود که شاید برای سوسیالیستهای قبل از مارکس، غیر قابل درک بوده است. این بدان معناست که، اگر به تحلیلهای مارکس بهدرستی دقت کنیم، مارکس به ما میآموزاند که زندگی فکری انسانها در پیوند ناگسستنی با زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی انسانها قرار دارد. این حکم در مورد خودِ اندیشه مارکسیستی نیز صادق است؛ زیرا خودِ اندیشهی مارکس نیز نمیتواند بهدور از واقعیتهای اجتماعي که در آن رشد یافته است، بر کنار بماند).
سوسیالیسم مارکسی بر پایهی بینشی استوار است که از یکسو برپایهی تضادهای طبقاتی حاکم در جامعهی امروز یعنی،تضاد ميان صاحبان وسایل تولید، و کارگر و از سوی دیگر بر بنیاد هرج و مرج حاکم بر جریان تولید، تکیه دارد؛ ولی از نظر شکل تیوریک در آغاز بهعنوان ادامه تکامل یافته و به ظاهر آن اصولی به نظر میآید که روشنفکران قرن هژدهم مطرح کرده بودند. سوسیالیسم هر قدر که از واقعيات اقتصادی ناشی شده باشد، باید در ابتدا با ماتریال فکری موجود در رابطه قرار گيرد.
مارکس موفق شد که سیاست کارگری را بر بنیاد مبارزۀ آگاهانهی طبقاتی، قرار دهد و آن را به سلاح مرگبار علیه نظام اجتماعي سرمایهداری مبدل سازد.
بنابر عقیدۀ سوسیالیستهای معاصر، فرضیهی کمونیسم در دوران ما، با توجه به سه خطای پیشین (آرمانشهری فاقد سازماندهی،بازتولید دولت بوروکراتیک و نیز بوروکراسی حزبی) مطرح میشود، که با بازسازی سازمانهای سیاسی و ساماندهی نوین جنبشهای برابریخواه و اشتراکی، این خطا تکرار نخواهد شد. فرضیهی کمونیسم در قالبی تازه ظهور خواهد کرد. آنچه پایدار است، خود ایدهی برابری و اشتراکی است که میتواند در شکل یک «رخداد» به تاریخ باز گردد. وظیفهی امروز ما، نه تکرار و دلبستگی نوستالژیک به تکرار شکلهای شکستخوردهی پیشین؛ بلکه پاسداری از امکان رخدادهای تازه است.
ارنست مندل تئوریسین مارکسیست در اثرش تحت عنوان تناقضات سرمایهداری دولتی مینویسد: (ارزش علمی تحليلهای مارکس در اینست که، از قوانین ویژهی که منشاء هستی، تحولات و مرگ یک ارگانیسم اجتماعی مشخص و جای گزین شدنش با یکارگانیسم عالیتر را تنظیم میکند، پرده بر میدارد. مندل می افزاید، این بدان معناست که بدونفهم قوانین عمومی حرکتِ سرمایهداری که هم منشاء و تحولاتاش را در طی مراحل متوالی و هم افول و سقوط اجتناب ناپذیر را توضیح میدهد،فهم در مورد سرمایهداری ناممکن است).
برداشت ماترياليستي از تاریخ بهطور عام، و تئوری مارکسی و انکشاف کاپیتالیستی بهطورخاص، اساس سیاست کارگری سوسیالیستی معاصر را تشکیل میدهد. اگر مفاهیم عینی و اندیشه از جهان مجرد طبیعت و گمانهزنیهای که برخی از فلاسفه به آن چسپیده اند،به قلمروحیات واقعي اجتماعی منتقل شود، آن وقت میتوان چیزی مشابهی نیز راجع به سوسياليسم اظهار کرد. سوسیالیسم و افکار سوسیالیستی همیشه با احساس و جستوجو برای وسایل و راههای سازگاری عینیت با ذهن؛ یعنی سازگار کردن اشکال تاریخی واقعیات و رخدادهای عینی تاریخی واقعیات با اگاهی اجتماعی همراه بوده است. مارکس با روشن کردن اینکه، تاریخِ کلیهی جوامعی که تاکنون وجود داشته، تاريخ روابط تولیدی و مبادلههای است که انکشاف آن تحت حاکمیت مالکیت خصوصی خود را در نهادهای اجتماعی و سیاسی بهمثابهی مبارزه طبقاتی بروز میدهد، مهمترین نیروی پیش برنده تاریخ را آشکار کرد.
لطفا نظرات خود را با ما شریک سازید
مخاطبین گرامی برای برقراری ارتباط با اتحاد مبارزان سوسیالیست میتوانید با استفاده ازین فورم با ما در ارتباط باشید، سوالات و نظراتتان را با ما در میان بگذارید، با ما بیشتر آشنا شوید و گزارشات تصویری، صوتی و نوشتاری خود را برای ما ارسال کنید.